Giá thành một tổ ong dú: những khoản không ai ghi hoá đơn

Người bán mới tính giá thành một tổ ong dú theo cách tự nhiên nhất: cộng tiền gỗ đóng thùng với phần tiền tổ giống ban đầu chia ra. Ra một con số nhỏ, và kết luận nghề này lãi lắm.

Rồi định giá theo con số đó, và một hai năm sau thì không hiểu vì sao làm mãi mà không dư.

Ba khoản lớn nhất trong giá thành thì không có hoá đơn nào ghi lại.

Khoản một: thời gian tới khi có tổ bán được

Đây là khoản lớn nhất và vô hình nhất.

Một tổ đủ tuổi bán không phải thứ làm ra trong một tháng. Nó là kết quả của: một đàn mẹ đã nuôi qua nhiều mùa cho tới lúc đủ mạnh để chia; cộng thời gian để đàn con tự đứng vững — dòng ra vào liên tục có mang phấn, ống sáp ở cửa dày dặn, có bọng mật, vùng ấu trùng có ô mới đang xây.

Tính từ lúc rước đàn đầu tiên về tới lúc có tổ bán được đầu tiên, con số thực tế là hơn một năm, thường là hơn nữa.

Người mua không nhìn thấy phần đó. Người bán cũng dễ quên nó, vì trong suốt thời gian ấy mình không bỏ ra đồng nào — chỉ bỏ ra thời gian.

Khoản hai: những đàn đã mất

Không phải tổ nào tách ra cũng sống. Mất đàn vì kiến, vì mốc, vì thuốc trừ sâu vườn bên cạnh, vì đặt sai chỗ trong năm đầu — những mất mát đó là chi phí thật, và nó nằm trong giá của những tổ còn lại.

Đây là chỗ mà cách tính "cộng tiền gỗ" sai nặng nhất. Nếu trong ba tổ tách ra mà mất một, thì giá thành của hai tổ còn lại phải gánh cả phần của tổ thứ ba.

Người bán không tính phần này thì đang bán dưới giá vốn thật mà không biết — và sẽ chỉ nhận ra sau vài năm, khi thấy công bỏ ra không tương xứng.

Khoản ba: công của chính mình

Nuôi ong dú nhẹ hơn nhiều loài khác, nhưng không phải bằng không.

Có công đóng thùng hoặc đi mua thùng. Có công chọn chỗ đặt, kê kệ, cắt đường kiến. Có công nhìn cửa tổ mỗi tuần, mở thùng vài tháng một lần, tách đàn, lấy mật. Và với người bán thì thêm cả công trả lời khách, đóng gói, gửi hàng.

Không ai ghi giờ công của mình khi nuôi vài thùng sân vườn — và cũng không nên biến thú vui thành bảng chấm công. Nhưng khi định giá bán ra thì bỏ hẳn khoản này là tự đặt mình vào thế làm không công.

Ba khoản có hoá đơn

Để cho đủ: gỗ và thùng, tổ giống ban đầu, và các thứ lặt vặt — hũ đựng, vải lọc, chi phí gửi hàng.

Điều đáng nói là ba khoản này thường nhỏ hơn ba khoản vô hình ở trên. Đó chính là lý do cách tính "cộng tiền gỗ" cho ra con số thấp tới mức gây hiểu lầm.

Cách tính ngược từ thời gian

Không cần bảng tính phức tạp. Một cách nghĩ đơn giản mà sát hơn nhiều:

Một: từ lúc bắt đầu tới nay, mình đã có mấy tổ bán được? Đếm thật, không tính tổ chưa đủ tuổi.

Hai: trong thời gian đó mất mấy đàn?

Ba: bỏ ra bao nhiêu tiền thật, và bao lâu?

Con số ra từ đó thường cao hơn hẳn cảm giác ban đầu, và nó là cơ sở tốt hơn nhiều so với cộng tiền gỗ. Nhiều người nuôi làm phép tính này lần đầu thì mới hiểu vì sao mặt bằng giá trong vùng lại ở mức đó.

Vì sao chuyện này dẫn tới phá giá

Đây là mối liên hệ đáng nói.

Người bán mới tính giá thành thiếu ba khoản vô hình thì thấy mình đang lãi nhiều, nên hạ giá thoải mái khi khách kì kèo, hoặc đặt giá thấp hẳn để bán nhanh.

Ba hệ quả, theo thứ tự xuất hiện: khách đầu tiên trở thành mức giá của mình mãi mãi, vì người mua nhớ giá lần đầu; cả vùng bị khách đem ra so, và những người nuôi lâu năm phải giải thích vì sao mình đắt hơn; và cuối cùng là tạo ra kiểu khách đến vì rẻ — nhóm đi khi có chỗ rẻ hơn.

Nói cách khác: tính sai giá thành không chỉ hại mình mà hại cả mặt bằng vùng. Và người bán mới thường không có ý gì — họ chỉ tính thiếu.

Một điều nên nói với người mới vào nghề

Nếu có ai trong vùng mới bắt đầu bán và đặt giá thấp hẳn, thì cách phản ứng có ích nhất không phải bực bội, mà là chỉ cho họ ba khoản vô hình.

Phần lớn người nghe xong thì tự điều chỉnh, vì họ không muốn làm không công. Và một người hiểu giá thành của mình là một người bán bền hơn — tốt cho cả vùng.